کشف نسخه خطی سده نهم با قدیمی‌ترین شعر انگلیسی در کتابخانه رم

پژوهشگران در آرشیو یک کتابخانه رمی به کشفی شگفت‌انگیز دست یافته‌اند: نسخه‌ای خطی از سده نهم میلادی از قدیمی‌ترین شعر شناخته‌شده به زبان انگلیسی که تا امروز مفقود بود.

این نسخه گمشده از سرود کدمن در آرشیو کتابخانه مرکزی ملی رم پیدا شده است.

گفته می‌شود نویسنده این شعر نه‌سطری گاوچرانی از ویتبی در نورت یورکشایر بوده که پس از دیداری الهی الهام گرفته است.

این سرود که در ستایش خداوند برای آفرینش جهان سروده شده، در سده هفتم میلادی پدید آمده و به لطف گنجانده شدن در برخی نسخه‌های کتاب «تاریخ کلیسایی ملت انگلیس» اثر بید مقدس، راهب و قدیس اهل شمال انگلستان، تا امروز حفظ شده است.

چگونه این شعر سر از کتابخانه‌ای ایتالیایی درآورد

داستان این که چگونه بخشی از کهن‌ترین ادبیات انگلیس سر از کتابخانه‌ای در ایتالیا درآورده، خود به اندازه خود شعر شگفت‌انگیز است.

این نسخه در سده نهم میلادی به دست راهبی در صومعه بندیکتنی نونانتولا در شمال ایتالیا، یکی از مراکز بزرگ دانش در قرون وسطی، تهیه شد؛ او با دقت متن را در میان صفحات نسخه‌ای از «تاریخ کلیسایی» بید رونویسی کرد.

سپس این دست‌نوشته در مقطعی که از یادها رفته، ناپدید شد. همه گمان می‌کردند برای همیشه از دست رفته است تا این که همان نسخه در کتابخانه رم دیجیتالی شد و در اختیار پژوهشگران سراسر جهان قرار گرفت.

دو کارشناس کالج ترینیتی که این کشف را انجام داده‌اند، دکتر الیزابت ماگنانتی و دکتر مارک فالکنر، کتاب را از دوبلین و از طریق نسخه دیجیتال آنلاین مطالعه کردند و سپس به رم سفر کردند تا خودشان دست‌نوشته و متن کهن را از نزدیک ببینند.

دکتر مارک فالکنر، دانشیار ادبیات قرون وسطی در کالج ترینیتی دوبلین، می‌گوید: «کتاب تاریخ کلیسایی ملت انگلیس اثر بید یکی از پرنسخه‌ترین آثار قرون وسطی است؛ تقریبا ۲۰۰ نسخه خطی از آن وجود دارد. اما دو نسخه مشهورتر و مهم‌تر، همان دو نسخه بسیار کهن‌اند که یکی در کمبریج و دیگری در سن‌پترزبورگ نگهداری می‌شود.»

او ادامه می‌دهد: «از نسخه‌های کمی بعدتر، تعداد بسیار کمتری در دست است که این نسخه یکی از آنها است. صحبت از چند نسخه معدود است، شاید پنج یا شش، و این که اکنون تشخیص داده شده این دست‌نوشته نیز نسخه‌ای از تاریخ کلیسایی است، برای درک ما از چگونگی انتقال متن بید اهمیت زیادی خواهد داشت.»

در دو نسخه قدیمی‌تر این متن، یکی در کمبریج و دیگری در سن‌پترزبورگ، شعر به لاتین آمده و متن انگلیسی کهن در پایان یا حاشیه صفحه‌ها افزوده شده است.

اهمیت نسخه تازه کشف‌شده در این است که شعر انگلیسی کهن در متن اصلی دست‌نوشته لاتین گنجانده شده، نه در حاشیه.

فالکنر می‌گوید: «دست‌نوشته رم قدیمی‌ترین نسخه‌ای است که شعر را در متن خود می‌گنجاند. پیش از کشف این دست‌نوشته، قدیمی‌ترین نمونه‌ای که داشتیم به اوایل سده دوازدهم برمی‌گشت؛ بنابراین این نسخه سه قرن از آن قدیمی‌تر است و نشان می‌دهد که در اوایل سده نهم، خود زبان انگلیسی تا چه حد مهم تلقی می‌شده است.»

این پژوهشگر همچنین به نشانه‌گذاری غیرمعمول این نسخه اشاره می‌کند؛ نقطه‌ها یا مکث‌هایی که در دیگر نسخه‌های تاریخ بید دیده نمی‌شود.

این نخستین نسخه کهن سرود کدمن است که از دهه ۱۹۲۰ تاکنون کشف شده و سومین متن قدیمی بازمانده از این شعر به شمار می‌رود.

پنجره‌ای به چگونگی گسترش متون انگلیسی در اروپا‌ی قرون وسطی

این نسخه دست‌نوشته اطلاعات مهمی درباره مسیر انتقال متن بید از نورثمبریا به جنوب، همراه با برخی دگرگونی‌های متنی، به دست می‌دهد. این نسخه نه تنها گواه حضور متن انگلیسی در ایتالیا است، بلکه نشان می‌دهد در قرون وسطی چه اندازه زیارت و تماس‌های فرهنگی میان انگلستان و ایتالیا وجود داشته است.

دکتر آندریا کاپا، رئیس تالار مطالعه نسخ خطی و کتاب‌های نادر در کتابخانه مرکزی ملی رم، می‌گوید این کشف بخشی از طرح گسترده‌تری است که کتابخانه با هدف دسترس‌پذیر کردن مجموعه عظیم هزاران کتاب نادر خود برای همه مردم جهان در دست اجرا دارد.

او می‌گوید: «کشفی که کارشناسان کالج ترینیتی انجام داده‌اند تنها یک نقطه آغاز است، یک دست‌نوشته واحد که می‌تواند راه را برای بی‌شمار کشف دیگر، در حوزه‌های بی‌شمار دیگر، از طریق همکاری‌های بین‌المللی مانند این و کار گروهی میان متخصصان متنوع هموار کند.»